Skip to content Skip to navigation

Aklımda, Peki Ama Nasıl?

Ayşenur Okatan
26/10/2019 - 08:30

Beynimiz hiç mola vermez, sürekli çalışır. Hayati fonksiyonları düzenler, çevreden algılanan uyarıları değerlendirir ve bilişsel becerilerden sorumludur. Beynimizde farklı işlevler için farklı sinir hücreleri vardır. Hafıza da özel bir grup sinir hücresinin yeniden etkinleşmesiyle oluşur. Peki, bu özel sinir hücrelerini diğerlerinden ayıran nedir?

Beyindeki sinir hücreleri arasındaki bağlantıların -sinir hücrelerinin birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan bu bağlantılara sinaps denir- gücü zamanla değişir. Sinapslar geçmişte ne zaman ve ne kadar sık uyarıldıklarına bağlı olarak güçlenebilir ya da zayıflayabilir.

İki sinir hücresi arasındaki bağın aktif olması sinapsları güçlendirirken aktif olmayan bağlantılar zayıflar. Bunu bazı sinir hücrelerinin birbirine fısıldaması ya da bağırması olarak düşünebilirsiniz.

Sinir hücreleri arasındaki bağlantının gücünün değişmesi, yeni sinapsların oluşması ya da eski sinapsların yok olması hafıza oluşumunda önemli rol oynar. Bilim insanları sinapsların yanı sıra nörojenez olarak isimlendirilen sürecin de hafıza oluşumunda rol oynayabileceğini düşünüyor. Beynin bazı bölümlerinde (örneğin hipokampus) nörojenez süreciyle yeni sinir hücreleri üretilir. Nörojenez sinir kök hücrelerinden yeni sinir hücreleri üretilmesi yöntemidir. Yapılan araştırmalar, hipokampusta nörojenez aktivitesi artırılarak hafızanın güçlendirebileceğini gösteriyor. İnsanlarda yapılan bir araştırmada ise egzersiz yapmanın hipokampusun hacmini artırdığı, aynı zamanda hafızaya dayalı becerileri geliştirdiği gözlenmiş. Hipokampusun hacmindeki artışın nedeninin ise yeni sinir hücrelerinin oluşması olduğu düşünülüyor.

Birbirine sinyal gönderen iki sinir hücresi

 

Anılarımız Nasıl Oluşuyor?

Beynimiz bir uyarıcıyı algıladığında beyindeki belirli sinir hücresi grupları aktifleşir. Anılar ise beynimizdeki bazı sinir hücresi gruplarının yeniden aktifleşmesiyle oluşur. Herhangi bir şey düşündüğümüzde (örneğin bir arkadaşımızı ya da bir yiyeceği) aktifleşen sinir hücresi grupları birbirinden farklıdır.

Ayrıca kişisel tecrübelerimize bağlı olarak sinir hücreleri arasındaki bağlantıların gücü de değişir. Bu durum aynı kavramların beynimizde farklı tepkiler ortaya çıkarmasına neden olur. Örneğin beş yaşındaki çocuğa “ev” dediğimizde zihninde basit bir ev çizimi canlanabilir. Yetişkin birine “ev” dediğimizde ise kişisel tecrübelerin neden olduğu farklılıklar nedeniyle zihninde beş yaşındaki bir çocuğunkinden farklı anılar canlanır.

Uyku Anılarımızı Güçlendiriyor

Uyku, hafıza oluşumunda etkisi olan faktörlerden biridir. Bilinçli olarak hatırladığımız anılarımız beynimizde hipokampus, neokorteks ve amigdala bölgelerinde depolanır. Bir olayı deneyimlerken hipokampusta aktifleşen sinir hücreleri o olayı ait anıların geçici olarak depolanmasını sağlar. Derin uyku sırasında da bu hücre grupları tekrar aktifleşir. Bu durum o olaya ait anıların neokortekse aktarılarak kalıcı olmalarına yardımcı olur. Eğer uyku tam alınmazsa yaşadığımız olaya ait anılar hafızamızda kalıcı olarak kaydedilmez.

 

Anılarımız Nasıl Kayboluyor?

Bir olayı yaşarken dikkatimiz dağınıksa ya da o olaya ait anılardan sorumlu sinir hücreleri arasındaki bağlantılar yeterince güçlü değilse anılar zihnimizden zamanla kaybolur, yani anılarımızı unuturuz. Sonuçları yakın zamanda Science dergisinde yayımlanan araştırmada bilim insanları bir anının hafızamızda kalıcı olmasında sadece sinir hücreleri arasındaki bağlantıların güçlü olmasının etkili olmadığını buldu. Sonuçlar bir anı beynimizde kaydedilirken aktifleşen sinir hücrelerinin sayısının fazla olmasının da o anının daha uzun süre kalıcı olmasını sağladığını gösteriyor.

 

Kaynaklar:

İlgili İçerikler

Beyin ve Sinir Bilim

Sevgili gençler, Önce kasım ayında sorduğumuz problemin çözümüyle başlayalım.

Beyin ve Sinir Bilim

San Francisco’daki Kaliforniya Üniversitesinde çalışan bir grup araştırmacı, insanların hiçbir sağlık sorunu yaşamadan az uykuyla yetinebilmesini sağlayan bir genetik mutasyon keşfetti.

Beyin ve Sinir Bilim

Heyecanlandığımızda ya da kaygılandığımızda beynimizdeki amigdala bölgesi, tıpkı bir tehlike ile karşılaştığımızdakine benzer şekilde, stres-heyecan sistemi olarak da bilinen sempatik sinir sistemini etkinleştirir ve adrenalin salgılamaya başlar.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Ekim 2019 probleminin çözümüne ve Kasım 2019 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

Anılar ve yaşam tecrübeleri sanki ayrılmaz ikililermiş gibi görünür. Ancak bir grup araştırmacı, yakın zamanlarda Nature Neuroscience’ta yayımladıkları bir makalede, beyinlerindeki sinir hücrelerini uyararak laboratuvar hayvanlarının zihninde yapay anılar oluşturmayı başardıklarını açıkladı.

Beyin ve Sinir Bilim

Bazı resim ya da fotoğraflara baktığımızda onları aslında olduklarından farklı şekilde algılarız. Görsel yanılsama ya da optik illüzyon adı verilen bu olay ışık, objenin rengi ve deseni gibi faktörlerin etkisiyle ortaya çıkar. Yani bir anlamda beynimiz kandırılır.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Eylül 2019 probleminin çözümüne ve Ekim 2019 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Ağustos 2019 probleminin çözümüne ve Eylül 2019 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

1999’da vizyona giren Matrix filminde ana karakter Neo, Headjack olarak isimlendirilen bir beyin-bilgisayar arayüzü sayesinde Matrix dünyasına girebiliyordu. Neo’nun kafatasının arkasında yer alan bağlantı girişi sayesinde bu cihaz binlerce küçük bağlantı boyunca beynin derinliklerine ulaşabiliyordu. Headjack bilgisayarlara bağlanıyor ve bu şekilde insanlar bir sanal gerçeklik dünyası olan Matrix'e giriş yapabiliyordu.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Temmuz 2019 probleminin çözümüne ve Ağustos 2019 problemine yer veriyoruz.