Skip to content Skip to navigation

Çöllerden Yayılan Notalar

Dr. Tuba Sarıgül
11/12/2017 - 16:07

Kum tepelerinin şarkı söylediğini biliyor muydunuz? Nadir karşılaşılan bir durum olsa da çöllerde düşük frekanslı, uğultu şeklinde sesler duymak mümkün. Marco Polo’nun 13. yüzyılda Gobi Çölü’nde duyduğu bu sesleri kayıtlara geçirdiği biliniyor. Ancak her zaman merak edilen bu olgunun nasıl ortaya çıktığına dair farklı görüşler bulunsa da sebebi henüz tam olarak açıklanabilmiş değil.

Stéphane Douady / Université Paris Diderot

Bu sesleri dünya üzerinde sadece birkaç bölgede duymak mümkün. Bilim insanları özellikle bazı faktörlerin bu seslerin oluşmasında belirleyici olduğunu düşünüyor: kum taneciklerinin şeklinin küresel ve birbirine yakın boyutlarda olması ve nem oranı düşük, kuru bir hava.

Sebep olduğu sesin yanı sıra aslında kum hayli ilginç özelliklere sahip bir malzeme. Örneğin kum tanecikleri katı olmalarına rağmen bir arada bulunduklarında bir sıvı gibi hareket edebiliyorlar.

Bir kum tanesinin rüzgârın etkisiyle nasıl hareket edeceğini üç kuvvet belirler. Kütleçekim kuvveti taneciğin zemin üzerinde sabit kalmasını sağlayan kuvvettir. Rüzgâr, estiği doğrultuda kum taneciğinin sürüklenmesini sağlar. Ayrıca rüzgâr kum taneciğinin yüzeyinde hareket ederken oluşan basınç farkı, taneciğin üzerine -uçakların kanadında oluşana benzer şekilde- bir kaldırma kuvvetinin etki etmesine neden olur.

Kum taneciğinin rüzgârın etkisiyle ne kadar yükseleceğini ve ne kadar uzağa taşınacağını kütlesi, şekli ve yoğunluğu ile rüzgârın hızı belirler. Örneğin yoğunluğu ve kütlesi büyük olan kum taneleri ancak zemin üzerinde yuvarlanarak sürüklenebilir. Bazı tanecikler ise kaldırma kuvvetinin etkisiyle biraz yükselir, kısa bir süre havada kaldıktan sonra tekrar yere düşer. Çok küçük tanecikler ise daha yüksek ve daha uzak mesafelere taşınır.

Taneciklerin hareketindeki bu farklılıklar simetrik olmayan, dalga şeklinde kum tepelerinin oluşmasına yol açar. Bu kum tepelerinin bir yamacı dikken, diğer yamacın eğimi düşüktür.

Çöllerde duyulan seslerin genellikle kum tepelerinin dik yamaçlarındaki kum taneciklerinin rüzgâr ya da dış bir etkiyle toplu biçimde hareket etmesi sonucu oluştuğu düşünülüyor. Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan araştırmada kum katmanlarının hareketi sırasında saniyede yaklaşık 100 kez çarpışan kum taneciklerinin havada sebep olduğu titreşimlerin farklı frekanslarda seslerin ortaya çıkmasını sağladığı belirlendi.

American Geophysical Union (AGU)

Umman ve Fas’ta kaydedilen kum tepeleri şarkılarının iki örneği

Yapılan araştırmalar çöllerde kumlardan gelen seslerin çok geniş bir aralıkta, farklı frekanslara sahip olduğunu gösteriyor. Bilim insanları çıkan sesin frekansının kum katmanlarının kayma hızıyla ilişkili olduğunu düşünüyor. Araştırmalar kum taneciklerinin boyutlarının kum katmanlarının kayma hızını, dolayısıyla oluşan ses dalgalarının frekansını etkilediğini gösteriyor. Kum taneciklerinin boyutlarının birbirine yakın olması katmanların hareketi sonucu ortaya çıkan ses dalgalarının frekansının birbiriyle uyumlu olmasını sağlıyor.

Ancak kum taneciklerinin hareketinin birbiriyle uyumlu ses dalgalarını nasıl ortaya çıkardığının, dolayısıyla bazı kaynaklara göre 7. yüzyıldan beri bilinen bir olgu olan çöllerden yayılan notaların nasıl oluştuğunun tamamen açıklığa kavuşturulduğunu söylemek doğru olmaz.

 

İlgili İçerikler

Fizik

Arthur Ashkin optik cımbızların icadı, Gérard Mourou ve Donna Strickland ise yüksek yoğunluklu yüksek enerjili lazer atımlarının üretilmesine imkân veren bir yöntem geliştirmeleri sebebiyle Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü.

Fizik

Deneyler köşesinin bu etkinliğinde yüzey gerilimi etkisiyle yüzen kâğıttan bir balık tasarlıyoruz.

Fizik

Fosil yakıtların alternatifi olabilecek yenilenebilir enerji kaynaklarının bulunmasına ve yaygınlaştırılmasına yönelik çabalar gün geçtikçe artıyor.

Fizik

Genel görelilik kuramı geliştirildiğinden beri pek çok testten başarıyla geçti. Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan bir makalede araştırmacılar, genel görelilik kuramının tahminleriyle uyumlu sonuçlar elde etti.

Fizik

Deneyler köşesinin bu etkinliğinde yoğunluk ve basınç kavramlarından yararlanarak kendi kartezyen dalgıcımızı tasarlıyoruz.

Fizik

Metalik mavi renkli kelebekler, yanardöner renkli meyveler, altın rengi kabuğa sahip böcekler... Peki, bu renklerin hiçbirinin kaynağının boyalar ya da pigmentler olmadığını biliyor muydunuz? Öyleyse bu ışıl ışıl parıldayan renkler nasıl ortaya çıkıyor?

Fizik

ABD’de uzunluk ölçüsü olarak metre yerine yard, feet ve inç; kütle ölçüsü olarak kilogram yerine pound ve ons gibi metrik olmayan ölçü birimlerinin kullanılması dikkatinizi çekmiştir. Peki, ABD’de bu ölçü birimlerinin kullanılmasında Karayip korsanlarının da payı olduğunu biliyor muydunuz?

Fizik

Elektrik ve nükleer enerji santrallerinde soğutma amacıyla kullanılan suların büyük kısmı buharlaşarak atmosfere karışır. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde çalışan bir grup araştırmacı bu kayıp suları geri kazanmak için yeni bir yöntem geliştirdi.

Fizik

Mikroakışkan çipler, mikrolitre ve daha küçük hacimlerdeki akışkanların mikro ölçekteki (metrenin milyonda biri) kanallar içerisinde kontrol edilm

Fizik

Baryon grubu parçacıklar üç kuarktan oluşur. Uluslararası bir araştırma grubu, di-Omega olarak adlandırılan bir parçacığın doğada var olabileceğini ileri sürdü. Baryon türü iki omega parçacığının bir araya gelmesiyle oluşan di-Omegaların Avrupa ve Japonya’daki parçacık hızlandırıcılarda üretilebileceği düşünülüyor.