Skip to content Skip to navigation

Davranışlarımızı Yönlendiren Düşünceler

Doç. Dr. Vahdet Görmez - Dr. Rukiye Çolak Sivri
09/05/2019 - 17:07

Descartes düşünmenin insanı diğer canlılardan ayıran en temel özellik olduğunu ifade etmek için “Düşünüyorum, öyleyse varım” demişti. Ancak çoğu zaman davranışlarımızın sebebi olarak duygularımızı gösteririz. Örneğin kendisine doğru yaklaşan köpekten kaçan bir çocuğun bu davranışını “Korktuğu için kaçtı” diye açıklarız. Sınıftaki öğrencilerin önünde konuşma yapmaktan kaçınan bir öğrenci, çok “heyecanlandığı” için bunu yapmak istemediğini söyler. İnsanlar çoğu zaman bir şeye “üzüldükleri” için ağlar fakat bazen de “sevinçten” ağladıkları olur.

Hepimizin günlük hayatta sıkça karşılaştığı bu tür durumlara ait örnekler çoğaltılabilir. Oysaki konuya daha bilimsel bir bakış açısıyla yaklaştığımızda, o duygusal tepkinin arkasında bir “düşünce” olduğunu görürüz. Örneğin çocuk köpekten neden korktu? Çünkü bütün çocuklar köpekten korkmaz. Sınıftaki öğrencilerin önünde konuşma yapmak neden o öğrenciyi heyecanlandırdı? Sonuçta bazı öğrenciler bu durumdan keyif alır. Ya da insanlar neden üzülür veya sevinir?

Bunlar cevabına kolaylıkla ulaşabileceğimiz sorular aslında. “Köpekler tehlikeli hayvanlar, çünkü ısırıyorlar” diye düşünen bir çocuk, doğal olarak her köpek gördüğünde korku hissedecek ve “davranış” olarak kaçmayı tercih edecektir. Peki, sınıfın önünde konuşmaktan kaçınan gencin bu davranışının sebebi nedir? “Ya söyleyeceklerimi unutursam, ya dilim sürçerse, ya arkadaşlarım heyecanlandığımı fark ederse, ya rezil olursam…" şeklinde düşünen biri heyecan ve kaygı hissedecek ve davranış olarak tahtaya kalkacağı gün okula gitmemeyi veya gitse bile bir mazeret bildirerek kaygılarının sebebiyle yüzleşmekten kaçınmayı tercih edecektir.

“Bizleri rahatsız eden şey bir olayın kendisi değil, o olaya yüklediğimiz anlamdır” sözüyle özetlenebilecek bu yaklaşım bilişsel davranışçı terapi (BDT) olarak isimlendirilen bir psikoterapi uygulamasının temelini oluşturdu. Bu yöntemin kuramsal temelleri 1960’lı yıllarda Albert Ellis ve Aaron T. Beck tarafından ortaya atılmıştı. Bugüne kadar sayısız bilimsel araştırmaya konu oldu. Bilişsel davranışçı terapi yöntemi depresyon, anksiyete (kaygı) bozukluğu, takıntı hastalığı olarak da bilinen obsesif kompulsif bozukluk gibi birçok psikolojik sorunun tedavisinde kullanılan en etkin yaklaşım.

 

Bilişsel Davranışçı Terapi

Biliş en yalın hali ile düşünce demek. Dolayısıyla bilişsel kavramı "düşüncelerimiz ile ilgili” anlamına geliyor. Bilişsel davranışçı terapiyi destekleyen kurama göre düşüncelerimiz, duygularımız ve davranışlarımız sürekli olarak etkileşim halindedir.

Olumsuz düşünceler olumsuz duygular oluşturur. Bu duyguların ortaya çıkmasına neden olan düşüncelerimizle yüzleşmek yerine o duygudan kaçmamızı sağlayacak olumsuz davranışlar sergileyebiliriz. Bu durum günlük hayatımızı sağlıklı bir şekilde sürdürmemizi olumsuz etkileyebilir. Ama sorun burada bitmiyor. Çünkü bu aslında kısır bir döngü. Çünkü kaçınma davranışları olumsuz düşüncelerimizi mantıklı bir şekilde değerlendirmemizi engelliyor.

Örneğin “Bindiğim asansör bozulursa içeride nefessiz kalırım” diye düşünen bir genç, asansöre binme ihtimali olan bir durumda korku ve yoğun endişe hissedebilir (duygu). Bu nedenle gitmek istediği yer çok yüksek bir katta da olsa asansöre binmek yerine merdivenleri kullanıp yürüyerek çıkmayı tercih edebilir (davranış). Asansöre binmekten kaçındığı için korktuğu şeyin (“Asansör takılır ve içeride havasız kalırım”) gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini öğrenemez. Dolayısıyla bu varsayımını test edemez.

Bu genç sizin arkadaşınız olsaydı, arkadaşınıza muhtemelen “Ama denemeden anlayamazsın ki, korktuğun şeyin gerçek olup olmadığını deneyerek tecrübe etmen gerekir” şeklinde tavsiyelerde bulunurdunuz. Çünkü korkuları yenmenin en temel yolunun üstüne gitmek olduğunu biliriz.

Bilişsel davranışçı terapi temelde bunu vurguluyor. Kaygı, korku, takıntı, depresyon gibi psikolojik sorunlarımız varsa öncelikli olarak düşüncelerimize, etrafımızdaki bizi üzen, endişelendiren olaylara yüklediğimiz anlamlara odaklanmalıyız:

  • Düşüncelerimiz mantıklı mı yoksa duygusal çıkarımlarımızın sonucu mu?
  • Karşı karşıya olduğumuz durumun genelini mi yansıtıyor yoksa sadece olumsuz bir kısmına mı odaklanmış?
  • Olumlu yönlerimizi, başarılarımızı, artılarımızı içeriyor mu yoksa sadece olumsuzlukları mı kapsıyor?

Ayrıca davranışlarımızı analiz edelim. Sorunlarımızla mücadele etmeye mi odaklı yoksa onlarla yüzleşmekten kaçınmaya mı?

Bilişsel davranışçı terapi yönteminde sorunlara, her düşüncenin test edilmesi gereken bir hipotez olduğu ilkesiyle yaklaşılıyor. Hayatımızın belirli dönemlerinde karşı karşıya kalabileceğimiz psikolojik sorunlara bilimsel, danışanın ve terapistin iş birliği içinde olduğu, görece kısa ve sonuç odaklı bir terapi yaklaşımı sunuyor. Aynı zamanda bireyin kendisini daha iyi tanıyabilmesine imkân sağlıyor ve bireyleri insan doğası üzerine düşünmeye sevk ediyor.

Bu konuya ilgili duyuyorsanız yararlanabileceğiniz birçok kaynak ve kitap var. İyi okumalar!

 

Kaynaklar:

  • Friedberg, R. D., McClure, J. M., Clinical Practice of Cognitive Therapy with Childeren and Adolescent. Thu Nuts and Bolts, The Guildford Press, 2002.
  • Türkçapar, M. H., Bilişsel Davranışçı Terapi: Temel İlkeler ve Uygulama, Epsilon Yayınevi, 2018.
  • Stallard, P., A Clinician's Guide to Think Good - Feel Good, 2005.

 

Yazarlar Hakkında:
Doç. Dr. Vahdet Görmez
İstanbul Medeniyet Üniversitesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı
 
Dr. Rukiye Çolak Sivri
SBÜ Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü

İlgili İçerikler

Sosyal Bilimler

Birçoğumuz tatilin başlamasıyla birlikte uçakla, otomobille, trenle ya da otobüsle yola çıktık.

Sosyal Bilimler

Picasso gibi ressamların şaheserlerinin altındaki gizli resimleri ortaya çıkarmak ancak bilimsel yöntemlerle mümkün. Gizli sanat eserlerini keşfetmeye çalışan araştırmacılar dijital görüntüleme ile spektroskopik yöntemleri bir araya getiriyor.

Sosyal Bilimler

Hayranlıkla baktığımız tablolar çoğu zaman tek bir seferde ortaya çıkmaz. Sanatçılar, genellikle işe bir eskiz çizerek başlar. Ancak tablonun yapım aşamasında bazen fikir değiştirip planda olmayan figürler ekler ya da önceden planladıkları figürleri çıkarırlar. Bazen de boyamaya başladıkları bir figürün yerini ya da biçimini değiştirirler.

Sosyal Bilimler

Mutluluk, öfke, korku, üzüntü… Bu temel duyguların hepsi tüm insanlarda bulunur. Ancak yoğunlukları bireyden bireye değişir. Normal kabul edilen sınırlarda yaşanıldığında bu duygular bireyin sağlıklı bir hayat sürmesine yardımcı olur. Ancak bu duyguların aşırı uçlarda yaşanması veya bastırılması bireyde psikolojik problemlere yol açabilir.

Sosyal Bilimler

James Watt’ın buhar motorunu keşfetmesi Sanayi Devrimi’nin başlangıcı olarak kabul edilir. Watt, buhar motorunu madenlerde ortaya çıkan suyun dışarı pompalanması için bir yöntem ararken geliştirdi. Ancak bu amaçla geliştirilen sistemlerin geçmişi çok daha eskilere dayanıyor.

Sosyal Bilimler

Hollywood’un önde gelen görsel efekt tasarımcıları, stüdyoda üretilen film yapımlarında kullanılan birtakım teknikler geliştirdiler.Bununla birlikle renkli görüntüler film yapım endüstrisinde önemli değişikliklere yol açtı.

Sosyal Bilimler

TÜBİTAK, sergi düzenekleri ve eğitim atölyeleriyle ziyaretçilere bilimi uygulayarak ve deneyerek eğlenceli bir şekilde keşfetme imkânı sunan bilim merkezleri ile ilgili tüm bilgilere internet üzerinden en kolay şekilde ulaşılabilmesi için TÜBİTAK Bilim Merkezleri portalını yayına aldı.

Sosyal Bilimler

Minyatür çok ince işlenmiş, küçük boyutlu, kendine has boyama tekniği ve anlatım dili olan geleneksel bir resim sanatıdır. El yazması eserlerde konuya açıklık getirmek amacıyla metni desteklemek için uygulanır. Bu sanatı yapan kişilere nakkaş denir.

Sosyal Bilimler

Spor, sanat, bilim ya da başka birçok alanda başarılı olmanın sırrının tekrar, alıştırma, pratik ya da antrenman yapmaktan geçtiğini biliriz. Peki, bir alanda üst düzey bir başarı elde etmek için ne kadar süre çalışmak gerekir? 

Sosyal Bilimler

2019 yılı Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı olarak ilan edildi. Bilim Genç olarak, 2019 yılı boyunca Prof. Dr. Fuat Sezgin’in İslam bilim ve teknoloji tarihine katkılarını farklı yazılarla ele alacağız.