Skip to content Skip to navigation

Davranışlarımızı Yönlendiren Düşünceler

Doç. Dr. Vahdet Görmez - Dr. Rukiye Çolak Sivri
09/05/2019 - 17:07

Descartes düşünmenin insanı diğer canlılardan ayıran en temel özellik olduğunu ifade etmek için “Düşünüyorum, öyleyse varım” demişti. Ancak çoğu zaman davranışlarımızın sebebi olarak duygularımızı gösteririz. Örneğin kendisine doğru yaklaşan köpekten kaçan bir çocuğun bu davranışını “Korktuğu için kaçtı” diye açıklarız. Sınıftaki öğrencilerin önünde konuşma yapmaktan kaçınan bir öğrenci, çok “heyecanlandığı” için bunu yapmak istemediğini söyler. İnsanlar çoğu zaman bir şeye “üzüldükleri” için ağlar fakat bazen de “sevinçten” ağladıkları olur.

Hepimizin günlük hayatta sıkça karşılaştığı bu tür durumlara ait örnekler çoğaltılabilir. Oysaki konuya daha bilimsel bir bakış açısıyla yaklaştığımızda, o duygusal tepkinin arkasında bir “düşünce” olduğunu görürüz. Örneğin çocuk köpekten neden korktu? Çünkü bütün çocuklar köpekten korkmaz. Sınıftaki öğrencilerin önünde konuşma yapmak neden o öğrenciyi heyecanlandırdı? Sonuçta bazı öğrenciler bu durumdan keyif alır. Ya da insanlar neden üzülür veya sevinir?

Bunlar cevabına kolaylıkla ulaşabileceğimiz sorular aslında. “Köpekler tehlikeli hayvanlar, çünkü ısırıyorlar” diye düşünen bir çocuk, doğal olarak her köpek gördüğünde korku hissedecek ve “davranış” olarak kaçmayı tercih edecektir. Peki, sınıfın önünde konuşmaktan kaçınan gencin bu davranışının sebebi nedir? “Ya söyleyeceklerimi unutursam, ya dilim sürçerse, ya arkadaşlarım heyecanlandığımı fark ederse, ya rezil olursam…" şeklinde düşünen biri heyecan ve kaygı hissedecek ve davranış olarak tahtaya kalkacağı gün okula gitmemeyi veya gitse bile bir mazeret bildirerek kaygılarının sebebiyle yüzleşmekten kaçınmayı tercih edecektir.

“Bizleri rahatsız eden şey bir olayın kendisi değil, o olaya yüklediğimiz anlamdır” sözüyle özetlenebilecek bu yaklaşım bilişsel davranışçı terapi (BDT) olarak isimlendirilen bir psikoterapi uygulamasının temelini oluşturdu. Bu yöntemin kuramsal temelleri 1960’lı yıllarda Albert Ellis ve Aaron T. Beck tarafından ortaya atılmıştı. Bugüne kadar sayısız bilimsel araştırmaya konu oldu. Bilişsel davranışçı terapi yöntemi depresyon, anksiyete (kaygı) bozukluğu, takıntı hastalığı olarak da bilinen obsesif kompulsif bozukluk gibi birçok psikolojik sorunun tedavisinde kullanılan en etkin yaklaşım.

 

Bilişsel Davranışçı Terapi

Biliş en yalın hali ile düşünce demek. Dolayısıyla bilişsel kavramı "düşüncelerimiz ile ilgili” anlamına geliyor. Bilişsel davranışçı terapiyi destekleyen kurama göre düşüncelerimiz, duygularımız ve davranışlarımız sürekli olarak etkileşim halindedir.

Olumsuz düşünceler olumsuz duygular oluşturur. Bu duyguların ortaya çıkmasına neden olan düşüncelerimizle yüzleşmek yerine o duygudan kaçmamızı sağlayacak olumsuz davranışlar sergileyebiliriz. Bu durum günlük hayatımızı sağlıklı bir şekilde sürdürmemizi olumsuz etkileyebilir. Ama sorun burada bitmiyor. Çünkü bu aslında kısır bir döngü. Çünkü kaçınma davranışları olumsuz düşüncelerimizi mantıklı bir şekilde değerlendirmemizi engelliyor.

Örneğin “Bindiğim asansör bozulursa içeride nefessiz kalırım” diye düşünen bir genç, asansöre binme ihtimali olan bir durumda korku ve yoğun endişe hissedebilir (duygu). Bu nedenle gitmek istediği yer çok yüksek bir katta da olsa asansöre binmek yerine merdivenleri kullanıp yürüyerek çıkmayı tercih edebilir (davranış). Asansöre binmekten kaçındığı için korktuğu şeyin (“Asansör takılır ve içeride havasız kalırım”) gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini öğrenemez. Dolayısıyla bu varsayımını test edemez.

Bu genç sizin arkadaşınız olsaydı, arkadaşınıza muhtemelen “Ama denemeden anlayamazsın ki, korktuğun şeyin gerçek olup olmadığını deneyerek tecrübe etmen gerekir” şeklinde tavsiyelerde bulunurdunuz. Çünkü korkuları yenmenin en temel yolunun üstüne gitmek olduğunu biliriz.

Bilişsel davranışçı terapi temelde bunu vurguluyor. Kaygı, korku, takıntı, depresyon gibi psikolojik sorunlarımız varsa öncelikli olarak düşüncelerimize, etrafımızdaki bizi üzen, endişelendiren olaylara yüklediğimiz anlamlara odaklanmalıyız:

  • Düşüncelerimiz mantıklı mı yoksa duygusal çıkarımlarımızın sonucu mu?
  • Karşı karşıya olduğumuz durumun genelini mi yansıtıyor yoksa sadece olumsuz bir kısmına mı odaklanmış?
  • Olumlu yönlerimizi, başarılarımızı, artılarımızı içeriyor mu yoksa sadece olumsuzlukları mı kapsıyor?

Ayrıca davranışlarımızı analiz edelim. Sorunlarımızla mücadele etmeye mi odaklı yoksa onlarla yüzleşmekten kaçınmaya mı?

Bilişsel davranışçı terapi yönteminde sorunlara, her düşüncenin test edilmesi gereken bir hipotez olduğu ilkesiyle yaklaşılıyor. Hayatımızın belirli dönemlerinde karşı karşıya kalabileceğimiz psikolojik sorunlara bilimsel, danışanın ve terapistin iş birliği içinde olduğu, görece kısa ve sonuç odaklı bir terapi yaklaşımı sunuyor. Aynı zamanda bireyin kendisini daha iyi tanıyabilmesine imkân sağlıyor ve bireyleri insan doğası üzerine düşünmeye sevk ediyor.

Bu konuya ilgili duyuyorsanız yararlanabileceğiniz birçok kaynak ve kitap var. İyi okumalar!

 

Kaynaklar:

  • Friedberg, R. D., McClure, J. M., Clinical Practice of Cognitive Therapy with Childeren and Adolescent. Thu Nuts and Bolts, The Guildford Press, 2002.
  • Türkçapar, M. H., Bilişsel Davranışçı Terapi: Temel İlkeler ve Uygulama, Epsilon Yayınevi, 2018.
  • Stallard, P., A Clinician's Guide to Think Good - Feel Good, 2005.

 

Yazarlar Hakkında:
Doç. Dr. Vahdet Görmez
İstanbul Medeniyet Üniversitesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı
 
Dr. Rukiye Çolak Sivri
SBÜ Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü

İlgili İçerikler

Sosyal Bilimler

1960’lı yıllarda sinema endüstrisinde büyük değişimler yaşandı. Adlarını sinema tarihine kazımış, vizyona girdikleri dönemde yoğun ilgi gören filmlerin üretildiği bu dönem “Sinemada Yeni Hollywood” olarak anılır.

Sosyal Bilimler

Bir şehrin, bir sarayın ya da bir evin… Türk kültüründe ve tarihinde kapılar büyük öneme sahip. Dünyanın önemli şehirlerinde de olağanüstü güzellikte farklı tarihî kapılar var. Bu kapılar hem tasarımları hem de üzerlerindeki desenler ve işlemelerle dikkat çekiyor. Biz de Bilim Genç olarak kasım ayında objektiflerinizi çevrenizdeki ilgi çekici kapılara odaklamanızı istiyoruz.

Sosyal Bilimler

TÜBİTAK’ın bilim kültürünün ve iletişiminin toplumda yaygınlaştırılmasını amaçlayan 4004 Doğa Eğitimi ve Bilim Okulları, 4005 Yenilikçi Eğitim Uygulamaları ve 4007 Bilim Şenlikleri Destekleme Programı proje başvuruları başladı.

Sosyal Bilimler

Biz de Bilim Genç olarak ekim ayında objektiflerinizi çevrenizdeki müze ve bilim merkezlerine odaklamanızı istiyoruz. Fotoğrafınızı Bilim Genç’te paylaşırken açıklama bölümüne #MüzelerveBilimMerkezleri etiketini eklemeyi unutmayın. 

Sosyal Bilimler

1950’li yıllardan 1960’lara gelinirken değişen sinema seyircisi ve salonlar sinemanın bugüne kadar olan dönüşümünün de habercisi olmuştu. Aynı dönemde özellikle bilim kurgu türündeki filmlerin sayısında artış yaşandı.

Sosyal Bilimler

2019 yılı güz dönemi için başvurular başladı. Konuşmacı olmak isteyen bilim insanları ve etkinliklere ev sahipliği yapmak isteyen kurumlar 07 Ekim 2019’a kadar TÜBİTAK Bilim Söyleşileri’ne başvurabilirler.

Sosyal Bilimler

Bilim tarihi alanında doğa bilimleri ve tıp tarihi konularındaki uluslararası düzeyde üstün nitelikli çalışmaları nedeniyle TÜBİTAK tarafından 2019 Yılı Prof. Dr. Fuat Sezgin Bilim Tarihi Ödülü’ne layık görülen Ankara Üniversitesi’nin emekli öğretim üyelerinden Prof. Dr. Esin Kahya ile bir söyleşi gerçekleştirdik.

Sosyal Bilimler

Kültürel gelişim ve yaratıcılığa yatırım yapan şehirlerin arasındaki bağı güçlendirmek için kurulan Yaratıcı Şehirler Ağı’na üye şehirlerin belediye başkanlarını ve üst düzey yöneticilerini bi araya getiren UNESCO Yaratıcı Şehirler Konferansı’na 2021 yılında İstanbul ev sahipliği yapacak.

Sosyal Bilimler

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin sunduğu avantajlardan en etkili şekilde yararlanabilmek ve bu teknolojileri kullanırken karşı karşıya kalınabilecek riskleri azaltmak için dijital medya okuryazarlığı becerisine sahip olmak gerekiyor.

Sosyal Bilimler

Eylül ayında okula dönüş heyecanını fotoğraflarınıza yansıtmanızı istiyoruz. Fotoğrafınızı Bilim Genç’te paylaşırken açıklama bölümüne #OkulaDönüş etiketini eklemeyi unutmayın.