Skip to content Skip to navigation

Fırtınalar Gezegeni Satürn

Doç. Dr. Timur Şahin
11/11/2019 - 15:24

Satürn’ün halkaları

Satürn hiç de fotoğrafta görüldüğü gibi sakin bir yer değil. Güneş Sistemi’nin bilinen en fazla uyduya sahip gezegeni olan Satürn’ün atmosferinde devasa fırtınalar gerçekleşiyor.

Gökbilimciler Satürn’de gerçekleşen fırtınaların yapısını inceleyebilmek için özel yazılımlar kullanıyor. Gökbilimciler, bu yazımlar ile hazırladıkları simülasyonlar sayesinde fırtınaların taşıdığı enerji hakkında tahminde bulunabiliyor, ne tür yapısal farklılıklara sahip olduklarını belirleyebiliyorlar. Peki, bu tür fırtınaların gözlenmesi neden önemli?

Gaz yapıda bir gezegen olan Satürn’ün atmosferinde gerçekleşen olayların araştırılması atmosfer yapısı hakkında daha ayrıntılı bilgiler elde edilmesini sağlıyor.

Satürn’ün atmosferinde bugüne kadar küçük ve büyük ölçekli çok sayıda fırtına gözlendi. Genişliği yaklaşık 2000 km olan ve etkisini birkaç gün devam ettiren fırtınalar küçük ölçekli fırtına olarak sınıflandırılıyor. Küçük ölçekli fırtınalar ile kıyaslandığında on kat büyüklüğe ulaşabilen büyük ölçekli fırtınalar ise “büyük beyaz leke” olarak da isimlendiriliyor ve etkilerini aylarca devam ettirebiliyorlar. 1876’dan bu yana gökbilimciler bu devasa boyutlu fırtınalardan yedi tane gözleyebildi.

NASA/JPL-Caltech/Space Science Institute

Büyük beyaz lekeler yaklaşık her 30 yılda bir Satürn’ün kuzey yarımküresinde ortaya çıkıyor. Yani yaklaşık olarak her Satürn yılında (bir Satürn yılı 29,4 Dünya yılına eşittir) bu tür fırtınalardan bir kez gerçekleşiyor. İlginç olan bu dev fırtınaların her yıl aynı mevsimde gözlenmesi.

2018’de Satürn’ün atmosferinde büyük ölçekli yeni bir fırtına gözlendi. Bu, birbirine yakın enlemlerde gerçekleşen ve doğu-batı yönünde 4000 ila 8000 km boyunca uzanan dört büyük kasırganın etkileşerek oluşturduğu karmaşık bir fırtına sistemiydi. Fırtına etkisini aylarca devam ettirdi.

Fırtınanın ilk işaretleri NASA’nın Cassini uzay aracı tarafından çekilen görüntüler sayesinde teşhis edildi. Gökbilimciler fırtınayı görünür bölge dalga boyunda kaydedilmiş 500’den fazla görüntüyü analiz ederek inceledi. Bu gözlemlerin yanı sıra Hubble Uzay Teleskobu ile çekilen görüntüler de kullanıldı.

2018’de tespit edilen karmaşık fırtına sistemi 1960’da gözlenen büyük beyaz leke ile aynı enlemde, aynı mevsimde ve yaklaşık iki Satürn yılı sonra gözlendi. Sonuçları Nature Astronomy dergisinde yayımlanan araştırmada gökbilimciler bu devasa fırtınaların neden yaklaşık olarak aynı mevsimde ortaya çıktığı hakkında kesin bir bilgiye sahip olmasalar da bu durumun gezegenin atmosferine ulaşan güneş enerjisi miktarı ile ilişkili olabileceğini düşünüyorlar. Güneş ışınları, Satürn’ün atmosferinin ısınmasında etkin role sahip. Sıcaklık ve basınçtaki değişimler ise özellikle atmosferdeki su buharının karmaşık bir davranış sergilemesine yol açıyor olabilir.

Satürn’ün kuzey kutbunda gerçekleşen yaz fırtınaları

James Webb Uzay Teleskobu gibi büyük uzay teleskopları ve kızılötesi dalga boyunda gözlem yapan, yeryüzünde kurulu büyük teleskoplar bu devasa fırtınaların oluşumundan sorumlu fiziksel süreçlerin daha iyi anlaşılmasını sağlayabilir.

 

NASA/GSFC/JPL-Caltech

 
Kaynaklar:
 
Yazar Hakkında:
Doç. Dr. Timur Şahin
Akdeniz Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü

 

 

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Yılın son ayında gökyüzünde çıplak gözle gözleyebileceğiniz beş gezegeni de görme fırsatı bulabilirsiniz. Mars ve Merkür aralık ayında Güneş’in doğuşundan önce gökyüzünde. Ayın ilk yarısında Merkür ve Mars'ı Başak Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Spika ile birlikte doğu-güneydoğu ufkunun üzerinde görebilirsiniz.

Gökbilim ve Uzay

Mars ile Jüpiter’in yörüngeleri arasındaki bölgede yer alan Asteroit Kuşağı’ndaki Hygiea’ın bu dört kriterden ilk üçünü sağladığı biliniyordu. Ancak geçmişte gökcisminin şeklinin tam olarak nasıl olduğu hakkında bir fikir edinilememişti.

Gökbilim ve Uzay

Yakın zamanlarda Avrupa Güney Gözlemevi’nde (ESO) kurulu Çok Büyük Teleskop’ta (VLT) bulunan X-shooter tayfçekeri yardımıyla elde edilen tayfları analiz eden araştırmacılar, yeni oluşmuş ağır bir elementi ilk kez gözlemsel olarak tespit etti.

Gökbilim ve Uzay

Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Nükleer Radyasyon Dedektörleri Uygulama ve Araştırma Merkezinde (NÜRDAM) Türk bilim insanları tarafından geliştirilen ve üretilen yerli nükleer radyasyon dedektörleri radyasyon ölçümlerin hassas ve güvenli bir şekilde yapılmasına imkân sağlayabilecek.

Gökbilim ve Uzay

Günümüzde gezegenleri, yıldızları, gökadaları, bulutsuları ve diğer gökcisimlerini gözlemlemek için gelişmiş gözlemevleri yani rasathaneler kullanılıyor. Bu rasathanelerin bazıları yeryüzünde kuruluyken bazıları uzayda görev yapıyor. 

Gökbilim ve Uzay

Kasım ayında nadir gerçekleşen bir gök olayına tanık olabilirsiniz. Merkür, 11 Kasım’da Güneş’in önünden geçiyor. Ancak unutmayın! Geçişi ister çıplak gözle, ister dürbünle, ister teleskopla gözlemleyin, mutlaka uygun bir güneş filtresi kullanmaya dikkat edin. Çünkü Güneş’e doğrudan bakmak gözünüzde kalıcı hasarlara neden olabilir.

Gökbilim ve Uzay

Hawaii’deki Mauna Kea Dağı’ndaki Subaru Teleskobu’yla yapılan gözemler sonucunda Satürn’ün 20 yeni uydusu keşfedildi. Böylece Satürn’ün bilinen uydularının sayısı 82’ye çıktı.

Gökbilim ve Uzay

Mars, 2 Eylül’de yörünge hareketi sırasında Güneş’in arkasından geçmişti. Bu süreçte Güneş ile aralarındaki açısal mesafe küçük olduğundan Mars’ı Güneş’in parlaklığı nedeniyle birkaç hafta boyunca gözlemlemek mümkün olmadı. Mars ekim ayının ortasından itibaren doğu ufkunun üzerinde tekrar ortaya çıkıyor.

Gökbilim ve Uzay

Trigonometri lisede matematik dersinde karşılaştığınız ve belki de anlamakta zorlandığınız konulardan biri. Dik üçgenlerin iç açıları ve kenar uzunlukları arasındaki bağlantılarla ilgili matematiğin bu dalı size soyut gelebilir. Geçmişte insanlar denizcilikte, haritacılıkta ve astronomi yani gökbilimde karşılaştıkları problemleri çözmek için trigonometriden faydalandı. 

Gökbilim ve Uzay

İlk kez geçtiğimiz yıl düzenlenen TEKNOFEST İstanbul Havacılık, Uzay ve Teknoloji Festivali, 17-22 Eylül tarihleri arasında Atatürk Havalimanı’nda gerçekleştirildi. Bu yıl 1.720.000 kişinin katıldığı etkinlik dünyanın en büyük havacılık, uzay ve teknoloji festivali oldu.