Skip to content Skip to navigation

Uzayın Sınırında Gece Parlayan Bulutlar

Dr. Tuba Sarıgül
12/12/2017 - 14:33

Doğrudan göremesek bile su, küçük gaz molekülleri şeklinde her an çevremizde. Yaşadığımız ortamdaki hava toz zerrecikleri gibi küçük parçacıklar da barındırıyor. Hava soğuduğu zaman gaz halindeki su moleküllerinin bir kısmı ortamdaki katı parçacıkların üzerine -atmosferin sıcaklığına ve yüksekliğe bağlı olarak su damlacıkları ya da küçük buz kristalleri şeklinde- yoğunlaşır. Bu parçacıkların etrafındaki su damlacıkları zamanla büyür ve diğer su damlalarıyla birleşerek bulutları oluşturur.

Bulutlar birkaç farklı biçimde sınıflandırılıyor. Uluslararası sınıflandırma ise bulutların yüksekliklerine göre yapılıyor.

Alçak seviye bulutları, 2000 m yüksekliğe kadar görülebilen ve çoğunlukla su damlacıklarından oluşan bulutlardır. Genellikle yağmur ve kar gibi yağış getiren, koyu gri renkli nimbostratüs türü bulutların yanı sıra stratüs ve stratokümülüs türü bulutlar da bu grupta yer alır.

Orta seviye bulutları, 2000-6000 m yüksekliklerde görülür. Altostratüs ve altokümülüs olmak üzere iki türü bulunan bu bulutlar yüksekliğe, mevsime ve atmosferin sıcaklığına göre sıvı su damlacıklarından, buz kristallerinden ya da bunların karışımından oluşabilir.

Yüksek seviye bulutları, 6000-12.000 m yükseklikte görülür. Bu grupta yer alan sirrus, sirrostratüs ve sirrokümülüs türü bulutlar neredeyse tamamen buz kristallerinden oluşur.

Yukarı doğru büyüyen bulutlardan kümülüs ve kümülonimbus türü bulutlar, sıcak havanın yükselmesi sonucu soğuması ve yoğunlaşması ile oluşur. Bu bulutlar gökyüzü boyunca yayılmaz, atmosferin üst katmanlarına doğru dikey olarak büyürler. Kümülüs bulutları alçak irtifalarda bulundukları zaman iyi havanın habercisidir, fakat yükseldikçe yağışa neden olurlar. 12.000 m’yi aşan yüksekliklere ulaşabilen kümülonimbus türü bulutlar şiddetli yağış ve fırtınalara sebep olabilir.

Güneş battığı ve hava kararmaya başladığı halde bulutların hâlâ aydınlık olduğu bu olağan dışı durumun sebebi gece parlayan (noctilucent) bulutlardır. 80 km yüksekliğe ulaşabilen bu bulutların uzayın sınırında olduğu söylenebilir.

Bu tür bulutlara “gece parlayan” isminin verilmesi tesadüf değil. Çünkü Dünya’nın en yüksek bulutlarını oluşturan buz tanecikleri, güneş battıktan sonra, ufuk çizgisinin altındayken bile güneş ışınlarını yansıtabiliyor.

Gece parlayan bulutların keşfedilme hikâyeleri hayli ilginç. 1883 yılında Endonezya’daki Krakatoa Yanardağı’nın patlamasından sonra atmosferde 50 km yüksekliğe kadar ulaşan kül bulutlarının içindeki toz zerrecikleri, uzun süre dünya genelinde olağanüstü güzellikte gün batımlarının görülmesine neden oldu. Patlamadan üç yıl sonra Robert Leslie, karanlık gökyüzünde mavi aydınlık şeritler fark ettiği zaman gece parlayan bulutları keşfetmiş oldu ve gözlemleri Nature dergisinde yayımlandı. Başlangıçta volkanik kül bulutları olduğu zannedilen bu bulutlar, Krakatoa’nın külleri çöktükten sonra da gözlenmeye devam etti.

Nispeten geç keşfedildiğini söyleyebileceğimiz gece parlayan bulutlar, halen araştırmalara konu olmaya devam ediyor. 2007’de NASA tarafından atmosferin mezosfer katmanındaki buzları incelemek için uzaya gönderilen AIM uydusu, gece parlayan bulutların yapısıyla ilgili detaylı bilgiler sağlıyor. Bu bulutlar, su moleküllerinin atmosferin mezosfer tabakasındaki toz zerreciklerinin üzerinde yoğunlaşmasıyla oluşuyor. Genellikle -134˚C ila -148˚C sıcaklıklarda oluşan bulutların üzerinde küresel ısınmanın belirgin etkilerini görmek mümkün. Gece parlayan bulutların son yıllarda daha alçak irtifalarda görülmesinin nedeninin atmosferdeki sera gazlarının yoğunluğundaki artış olduğu düşünülüyor. Metan miktarındaki artış bulutların oluştuğu yüksekliklerdeki su buharı miktarını artırırken, karbondioksit mezosfer katmanında ani sıcaklık düşüşlerinin yaşanmasına neden oluyor. Bu etkiler aynı zamanda bulutların oluşma koşullarındaki değişikliklerin de sebebi.

Gece parlayan bulutların ilk kez neden 19. yüzyılda görüldüğü ve neden yaygınlaşmaya devam ettikleri halen bilinmiyor. Ancak bu etkileyici gizemin cevabı uzayın sınırında.

 

 

 

 

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

ABD’de düzenlenen ve dünya genelinden 99 üniversite takımının katıldığı model uydu yarışması CanSat Competition 2018’de Bülent Ecevit Üniversitesi grizu-263 takımı ikinci oldu.

Gökbilim ve Uzay

Türkiye Teknoloji Takımı Vakfı (T3 Vakfı) tarafından düzenlenen TEKNOFEST İstanbul Havacılık, Uzay ve Teknoloji Festivali 20-23 Eylül 2018 tarihlerinde, İstanbul Yeni Havalimanı Yerleşkesi'nde gerçekleştiriliyor.

Gökbilim ve Uzay

TÜBİTAK 20-23 Eylül’de İstanbul Yeni Havaalanı’nda düzenlenen TEKNOFEST’te bilim ve teknoloji severler ile buluşuyor.

Gökbilim ve Uzay

2009 yılında Beta Pictoris adlı yıldızın etrafında Jüpiter’den yedi kat daha büyük kütleli bir gezegen keşfedilmişti. 2018 yılının başında uzaya amacı bu sistemi gözlemek olan bir uydu fırlatıldı.

Gökbilim ve Uzay

Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan araştırmaya göre  TRAPPIST-1 yıldızının yaşanabilir bölgesinin içinde yer alan üç gezegende suyun bulunması mümkün.

Gökbilim ve Uzay

Ay ve Boğa Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Aldebaran 2 Eylül’ü 3 Eylül’e bağlayan gece birbirine çok yakın görünecek.

Gökbilim ve Uzay

TÜBİTAK tarafından bu yıl üçüncüsü düzenlenen Uluslararası İnsansız Hava Araçları Yarışması 20-23 Eylül’de İstanbul 3. Havalimanı’nda gerçekleştirilecek. Yarışmaya yurt içinden 294, yurt dışından 18 takım başvurdu.

Gökbilim ve Uzay

TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü’nde (TÜBİTAK UZAY) üretim ve test süreçleri devam eden Hall Etkili İtki Motoru Geliştirme Altyapı Projesi (HALE) projesi ürünü olan itki motorunun işlevsel ve performans testleri geçen ay gerçekleştirildi.

Gökbilim ve Uzay

Avrupa Uzay Ajansı’na (ESA) ait Mars Express uzay aracı tarafından elde edilen veriler Mars’ın güney kutbunun derinlerinde sıvı halde su bulunduğuna işaret ediyor.

Gökbilim ve Uzay

NASA, Güneş’i incelemek amacıyla yeni bir sondayı 12 Ağustos'ta uzaya gönderdi. Sondanın görevini başarıyla yerine getirebilmesi için aşırı yüksek sıcaklıklarla baş etmesi gerekecek.